Wind in de zeilen van gedeeld schoolleiderschap en een pluim

Schooldirecteurs staan onder zware druk, zoals het onderzoek van Geert Devos aantoont. Naar aanleiding van dit onderzoek investeerde de Vlaamse Overheid 500.000 EURO om vormingsinitiatieven in de verschillende koepels op te zetten om schooldirecteurs te versterken. Die initiatieven zijn nu aan de gang en werden op 28 mei tussentijds voorgesteld en besproken op een studiedag georganiseerd door het Departement Vorming & Onderwijs. De presentaties zijn hier (binnenkort) beschikbaar.

Eerder dan strikte verplichtingen of oplossingen op te leggen, werden de koepels uitgenodigd om te experimenteren en te onderzoeken. En dat doen ze ook volop. Elke koepel koos voor een traject met inhoudelijke inputs en vooral veel aandacht voor vertaling naar de praktijk, intervisie en kennisoverdracht naar de pedagogische begeleiders. Het Stedelijk en het Provinciaal Onderwijs zette in op de ontwikkeling van leergemeenschappen van schoolleiders om zo het stand alone directeurschap te doorbreken. Het Katholiek Onderwijs ontwikkelde een open aanbod rond vier thema’s: Kennis, Integriteit, Empowerment & Stabiliteit. OKO trok van 12 scholen de directeur, een bestuurder en een leerkracht in een bad van gedeeld leiderschap. Het Gemeenschapsonderwijs koos voor dezelfde formule van inhoudelijke inputs en begeleiding van de toepassing ervan.

Een pluim

Dankzij regelmatige bijeenkomsten van de betrokken actoren ontstaat er ook een collectiever leer- en visievormingsproces over het schoolleiderschap dat vandaag nodig is in het onderwijs. Dit maakt dit initiatief zo waardevol en verdient een pluim op de hoed van het departement Onderwijs en Vorming voor hun aanpak. Door de financiële en inhoudelijke impuls, maar vooral door het leerpoces te regisseren met onder meer projectbijeenkomsten, studiedagen, reflectiemomenten creëren ze een veilige ruimte om te proberen, te delen en te leren. Op die manier ontstaat gaandeweg een gedragen visie die de eigenheid van de koepels respecteert en tezelfdertijd samenhorigheid versterkt. Tijdens de studiedag ontstond er alvast enthousiasme tussen de betrokken partijen om zo’n collectieve reflectie ook na afloop van het project in oktober verder te blijven organiseren.

Over poortwachters…

Een deel van de samenhang in de initiatieven laat zich verklaren door twee piketten die bij aanvang in de grond gezet werden: poortwachterschap en gedeeld leiderschap. Poortwachterschap gaat over het vermogen van schooldirecteurs om verwachtingen en uitdagingen te vertalen naar de eigen school(context) en deze te filteren en af te bakenen, zodat het schoolteam haar werk met de leerlingen optimaal kan opnemen. Gedeeld leiderschap gaat over het verdelen van leiderschapstaken in een team, eerder dan te centraliseren in een functie. De vaagheid van beide begrippen laat toe dat niemand echt tegen kan zijn en dat tezelfdertijd ieder er zijn eigen ding mee kan doen. Het bewijst de retorische kracht van de notie ‘gedeeld leiderschap’. Zie ook hier.

Tijdens de studiedag ontstond er consensus over het belang van schoolleiders met focus, visie, strategisch vermogen. De tijd is voorbij dat de schooldirecteur de buitenwereld kan ‘ondergaan’ en alle verwachtingen zo goed mogelijk beantwoorden. Zij of hij heeft een transparante agenda en zelfsturend vermogen te ontwikkelen die perspectief geeft en houvast creëert voor alle schoolactoren. Een school zonder duidelijke visie wordt speelbal en zorgt intern voor verdeeldheid en hoogspanning. Misschien is het woord ‘poortwachter’ misleidend omdat het ook beelden oproept van kastelen, bruggen ophalen, zelfbescherming, terwijl de opdracht juist is om zich niet af te sluiten van de omgeving en te leren functioneren in grotere groepen van scholen en in nauwere verbinding met samenleving. In combinatie met ‘gedeeld leiderschap’ werkt het wel. Een duidelijke visie is een randvoorwaarde voor gedeeld leiderschap. Enkel wanneer er onderlinge eensgezindheid is over een collectieve betrachting wordt leiderschap delen nuttig en mogelijk. Of anders gezegd: een gedeeld engagement laat toe om leiderschap te delen én op een gezonde manier poortwachter te zijn die zelfbescherming overstijgt.

in een tentenkamp

Iets concreter. Stand alone werken als school is bijna geen optie niet meer om met de veelheid van uitdagingen om te kunnen. Scholen dienen zich te groeperen en samen te werken in grotere verbanden. Dit lukt als de gedeeldheid minimalistisch blijft en dus eigenheid als school mogelijk blijft. Zodra het bovenschoolse niveau invloed wil maximaliseren verandert het tentenkamp in een hiërarchisch paleis en zal gaandeweg meer en meer sturing en controle de scholen verzwakken, ontmoedigen en zo bezield onderwijs onmogelijk maken. Hiërarchie stimuleert onderlinge competitie omdat het verdeelt en heerst. Als de ziekte gebrek aan samenwerking is, dan is hiërarchie niet het juiste antwoord.

Anderzijds zullen die scholen moeten leren samenwerken in dat grotere geheel. De minimale gedeeldheid is dwingend, niet vrijblijvend. Dit is meer een kwestie van cultuur dan structuur: de wil om rekening te houden met elkaar vanuit het besef én gevoel van ‘samen kunnen we meer’. Een mooi voorbeeld was het samen opzetten van een rekruteringsevenement. Of ook faciliteren van interne mobiliteit, poolvorming rond specifieke competenties….Minimale gedeeldheid kan er ook in bestaan dat scholen sterke service centers krijgen om ontlast te worden van technisch-administratief werk. Laat dus de netwerklogica primeren. Een tentenkamp vraagt een heel ander leiderschap dan een paleis. Bij voorbeeld schooldirecteurs die rollen opnemen tussen en boven scholen opnemen om zo afstemming, empathie, verbinding te stimuleren.

Gedeeld leiderschap is wetenschappelijk gezien een teameigenschap, geen organisatietheorie. Het betekent dat in een groep of team meerderen een leidende rol mogen en kunnen uitoefenen. Dit leren denken in termen van leiderschapsrollen, in functie van de prioriteiten en omstandigheden verheft leiderschap tot een meer collectieve inspanning. De opties zijn legio: zelforganiserende teams, klassenraden of vakgroepen met twee leiderrollen, 1 voor de inhoud en 1 voor het proces die daarvoor kort opgeleid worden om dat methodisch te doen. Een pool van interne professionals een teaminterventie kunnen faciliteren. Leerlingen die opgeleid worden om een steward rol op te nemen op de speelplaats. Een upgrade van leerlingenraden, schoolraden, ouderraden om de democratische cultuur van een school te versterken. Schoolbesturen die minder ‘van bovenuit’ en ‘op afstand’ leiden, maar actiever initiëren en leiden. In kaart brengen van alle tijdelijke rollen en mandaten die er in een school op te nemen zijn en die gelijkwaardiger en transparanter verdelen over leerkrachten met ook duidelijkheid over verwachtingen en duur van het mandaat.

Poortwachterschap en gedeeld leiderschap zijn gemakkelijk weg te zetten met sceptische commentaren of dooddoeners. Zoals vaak in vernieuwingsprocessen: de vernieuwers hebben geen uitleg nodig en behoudsgezindheden gebruiken elke uitleg om hun eigen gelijk te versterken. Dit kan dramatisch zijn op schoolniveau. Een schooldirecteur kan vanuit defensief poortwachterschap elke kans op gedeeld leiderschap blokkeren. Het kan ook polariseren op grote schaal met oplossingen die van boven opgedrongen worden en ontaarden in politieke strijd. Dus nogmaals: een pluim op de hoed van het departement onderwijs en vorming. Door er een collectief leerproces van te maken valt de nood weg om te polariseren en krijgen vernieuwers wind in de zeilen. Een mooi voorbeeld van systemisch leiderschap.